Polskie ślady: kiedy Nirvana miała zagrać w Polsce

Zacznę od rzeczy najważniejszej i najbardziej rozczarowującej: Nirvana nigdy nie zagrała w Polsce. Nie było koncertu w Warszawie, nie było w Krakowie, nie było w Katowicach. Nie znajdziesz zdjęcia Kurta z Pałacu Kultury, bo takie zdjęcie nie istnieje.

To trzeba powiedzieć na wejściu, bo w polskim internecie krąży dziwna liczba plotek na ten temat. Jedne mówią, że mieli grać w Sali Kongresowej. Inne, że w Katowicach na Spodku. Jeszcze inne, że w Poznaniu. Prawda jest bardziej płaska: żadna z tych dat nigdy nie została oficjalnie potwierdzona ani ogłoszona.

Można jednak coś powiedzieć o tym, co mogło się wydarzyć, i o tym, co się wydarzyło w Polsce mimo braku samego koncertu.

Trasa europejska 1994 i plotka o polskiej dacie

Ostatnia trasa Nirvany zaczęła się 4 lutego 1994 w Cascais w Portugalii i miała objąć całą Europę Zachodnią oraz północną część kontynentu. Kurt zagrał ostatni koncert w życiu 1 marca 1994 w Terminal 1 w Monachium (Terminal Einz), po czym trasa została odwołana z powodu jego zapalenia oskrzeli i zapalenia krtani (LiveNirvana). 4 marca w Rzymie doszło do znanego incydentu z Rohypnolem i szampanem w Hotel Excelsior, po którym Kurta reanimowano w klinice Umberto I (Cross, Heavier Than Heaven). Trasa nie została wznowiona.

Czy w planach była Polska? Tu wchodzimy na grząski grunt. Oficjalna lista dat trasy „In Utero Tour” obejmowała Portugalię, Hiszpanię, Francję, Włochy, Szwajcarię i Niemcy (LiveNirvana). Nie ma tam Polski.

Plotka (niepotwierdzona): na polskich forach od lat powtarza się, że w drugiej części europejskiej trasy, planowanej na wiosnę i lato 1994, miała być polska data. Tego nie da się dziś ani potwierdzić, ani jednoznacznie zaprzeczyć. Materiały agencji koncertowych z tego okresu nie są kompletne, a promotorzy, którzy wtedy działali (m.in. Metal Mind Productions w Katowicach, Alter Art w Warszawie), nie zachowali pełnej dokumentacji przetargów, które nie doszły do skutku.

Moja hipoteza (nie fakt): amerykańska część trasy miała zacząć się w kwietniu 1994, druga tura europejska była luźno planowana na jesień. Polska mogła być brana pod uwagę na tę drugą, bo Sonic Youth, Pixies i inne zespoły alternatywne zaczynały wtedy w Polsce grać. Ale to tylko domysł oparty na kontekście, nie na dokumencie.

Kurt zmarł 5 kwietnia 1994. Ciało odnalazł elektryk Gary Smith 8 kwietnia rano (Cross, Heavier Than Heaven). Wszystko, co miało nastąpić potem, nie nastąpiło.

Digiton i licencjonowane kasety

Do 1990 Polska nie miała jeszcze pełnych umów prawnych z zachodnimi wytwórniami. Zmieniło się to na początku lat 90., kiedy polskie firmy zaczęły podpisywać umowy licencyjne z zachodnimi labelami na wydawanie kaset i płyt z lokalnymi cenami. Jedną z takich firm była warszawska Digiton, która od 1991 wydawała na licencji katalog Geffen/DGC na polski rynek.

Digiton wydał w Polsce (Discogs, wydania Nirvany):

• Nevermind (kaseta, 1992, licencja DGC), na taśmie MC, plastikowe pudełko z papierową wkładką, tłoczone w Zakładach Kasetowych ZPR w Warszawie
• Incesticide (kaseta, 1993)
• In Utero (kaseta, 1993, licencja DGC/Geffen), z opóźnieniem kilku miesięcy w stosunku do premiery światowej

CD w tym okresie były w Polsce jeszcze rzadkością i drogie. Większość polskich fanów Nirvany kupowała ich na kasetach albo dubbingowała sobie z Polskiego Radia.

Numery katalogowe polskich wydań są całkiem dobrze udokumentowane przez kolekcjonerów na Discogs. Wersje Digitona rozpoznaje się po nadrukowanej z tyłu polskiej informacji o licencjodawcy i cenie (typowo 32 000 zł, jeszcze przed denominacją z 1995).

Koślawe tłumaczenie „Rape Me”

Tu jest jedna z lepszych polskich anegdot wokół Nirvany, którą spróbuję rozplątać.

Utwór „Rape Me” z In Utero, o czym mało kto pamięta, jest piosenką anty­gwałtową, nie prowokacją. Kurt wielokrotnie w wywiadach (m.in. dla Spin w grudniu 1993) tłumaczył, że tekst jest z perspektywy ofiary, nie sprawcy, i że utwór krzyczy do świata: „jeśli musisz komuś zrobić krzywdę, zrób to mnie, ale zostaw resztę”. Metaforycznie odnosił się też do prasy tabloidowej, która wtedy prześladowała jego i Courtney Love.

Na polskiej kasecie Digitona z 1993 na inserie tytuł został przetłumaczony (zależnie od wydania, informacja krążąca w środowisku kolekcjonerskim, potwierdzalna na skanach z Discogs) na wariant, który polska cenzura wtedy uważała za bardziej „strawny”, z pominięciem drastycznego czasownika, lub w wersji, w której tytuł figurował po prostu jako „Rape Me” bez tłumaczenia, ale z gwiazdką i notą o „kontrowersyjnym tytule”. Konkretne warianty różnią się między nakładami, bo Digiton drukował je partiami.

Na antenie polskich stacji radiowych utwór długo nie leciał w ogóle. Dopiero pod koniec 1994 pojawił się okazjonalnie na Trójce i Radiu Alfa w Krakowie.

Trójka i Piotr Kaczkowski

Amerykańska premiera singla to 10 września 1991 (LiveNirvana). O polskiej premierze radiowej wiadomo znacznie mniej.

Plotka (niepotwierdzona): najczęściej powtarzana wersja mówi, że „Smells Like Teen Spirit” pojawił się w polskim radiu jesienią 1991, kilka tygodni po amerykańskiej premierze, i że zagrał go Piotr Kaczkowski w audycji „Minimax” w Programie III Polskiego Radia.

Nie znalazłem twardego źródła na dokładną datę tej pierwszej emisji, więc świadomie nie podpinam tu żadnego przypisu. Plotka jest wiarygodna, bo pasuje do stylu i tempa Kaczkowskiego (który jako jeden z pierwszych w Polsce grał R.E.M., Pixies, Sonic Youth), ale wiarygodna plotka to wciąż plotka. Jeżeli ktoś z czytelników ma nagranie z tej audycji albo zapis z ramówki Trójki z tego okresu, dajcie znać, zaktualizujemy tekst.

Marek Niedźwiecki, drugi klucz Trójki tego okresu, grał Nirvanę w Liście Przebojów Programu Trzeciego dopiero na przełomie 1991 i 1992, kiedy „Smells Like Teen Spirit” wjechał już do amerykańskiego Top 10.

Alt-scena polska w 1991–1994

Nirvana docierała do Polski dwiema drogami naraz. Do ludzi, którzy już wcześniej słuchali Sonic Youth, Pixies i Dinosaur Jr, trafiła bardzo szybko: przez kluby studenckie (Riviera-Remont w Warszawie, Rotunda w Krakowie), mieszkaniowe fanziny, kasety kopiowane z importu. Była tam po prostu kolejnym zespołem z amerykańskiej alternatywy, nie samotnym wybuchem.

Do prasy masowej trafiła dopiero pod koniec 1991 i w 1992, kiedy „Bravo”, „Popcorn” i „Rock’n’Roll” (był taki dwutygodnik, redagowany m.in. przez Mariusza Herme) zaczęły publikować duże materiały o zespole. Tu Nirvana funkcjonowała już jako gwiazda, nie jako underground.

Polskie zespoły „po Nirvanie”

Tu ostrożnie, i tu przechodzimy w interpretację. Daty i tytuły płyt poniżej są sprawdzalne w dyskografiach, ale sam „wpływ Nirvany” to już moja ocena, nie fakt. Trzeba uważać, żeby nie robić z każdego zespołu z lat 90., który miał dystorsję na gitarze, „polskiego Nirvany”.

Myslovitz: powstali w Katowicach w 1992, debiut Myslovitz wyszedł w 1995 (Sonic). Artur Rojek w wywiadach wielokrotnie wskazywał Nirvanę jako jeden z pierwszych zespołów, które go poruszyły. Ślad melodyczny (piosenkowa struktura zwrotka-refren-zwrotka, kontrast cichy-głośny) w pierwszej płycie Myslovitz jest wyraźny. Później ewoluowali w stronę britpopu, ale wejście mieli grunge’owe.

Hey: tu ostrożnie. Zespół z Trójmiasta, powstał w 1992, debiut Fire w listopadzie 1993. Kasia Nosowska sama w wywiadach mówiła, że wtedy słuchała Nirvany, ale też PJ Harvey, Sinéad O’Connor i Kate Bush. Trudno powiedzieć, że Hey są „polską Nirvaną”. To zespół, który powstał w tym samym momencie kulturowym i który dzieli z Nirvaną kilka intuicji (gitarowa ostrość plus mocna wokalistka), ale są niezależnym zjawiskiem, nie epigonami.

Kobranocka, Illusion, Houk, Farben Lehre: cała fala polskiej gitary z pierwszej połowy lat 90. karmiła się różnymi zachodnimi wpływami, w tym Nirvaną, ale też Sepulturą, Metallicą, Pearl Jam. Bez upraszczania.

Rzeczą, o której zwykle się nie pisze: pierwszą polską piosenką, która pojechała po Nevermind dosłownie riffowo, była (moim zdaniem) „Nie pytaj o Polskę” Zeruzeru? Nie, tam raczej wpływ The Cure. „Głupie pytania” O.N.A.? Tak, tam już jest wyraźny ślad grunge’owej dynamiki. Ale to wszystko można kwestionować i chętnie posłuchamy.

Bootlegi i handel

W Polsce lat 90. na giełdach (Bakalarska w Warszawie, Grzybowo w Krakowie, Vistula Records w Gdańsku) krążyły bootlegi Nirvany na CD i kasetach. Najczęstsze pozycje to:

• „Outcesticide” (kompilacja rarytasów, oryginalnie belgijski bootleg z 1993)
• „Cheese” (koncertówka europejska)
• Kasety z koncertem Reading ‘92 nagranym z BBC Radio 1

Ceny wahały się od 15 do 40 zł (po denominacji 1995). Jakość: bardzo różna. Wśród polskich fanów Nirvany istniała też sieć wymiany kaset, głównie przez ogłoszenia w „Rock’n’Rollu” i „Tylko Rocku” (późniejszy „Teraz Rock”).

Podsumowanie

Nirvana nie zagrała w Polsce, ale Polska słuchała Nirvany bardzo szybko, w bardzo polskich warunkach (kasety Digitona, radio Trójka, bootlegi z giełdy, zdubbingowane taśmy). Słuchały jej dwa różne światy: dla alternatywy była jednym z zespołów w większej fali, dla mainstreamu samotnym wybuchem po emisji „Smells Like Teen Spirit” na MTV Europe.

Jeżeli ktoś z was ma konkrety, które tu podważą (data audycji Kaczkowskiego, materiały z polskich agencji koncertowych z 1993/94, skan wkładki polskiej kasety In Utero z tłumaczeniem tytułów), piszcie. Ten tekst jest tak dobry, jak dobre są źródła, a polskie źródła do historii Nirvany są rozproszone i dopiero zaczynają być porządkowane.